Công lý cho những người tị nạn vì Khí hậu – A Case for Justice for Climate Refugees

Thứ tư, ngày 10 tháng hai, 2021. Viết bởi Shireen Tawil
“Mực nước biển tăng lên mỗi ngày… chúng tôi mất tất cả. Thật buồn, chúng tôi lại phải rời đi. Biến đổi khí hậu đang đẩy hàng ngàn người vào cảnh vô gia cư.”
Nurul Hashem (Giáo viên trường Bangladeshi)
Tổ tiên của chúng tôi săn bắn và hái lượm – lúc sơ khai, chúng tôi là xã hội du mục, di chuyển từ nơi này để nơi khác để kiếm thức ăn và chỗ trú. Rồi chúng tôi tìm thấy Bán Nguyệt Màu mỡ –  đến nay gồm có: Palestine, Israel, Lebanon, Syria, Jordan và Iraq – nhờ sự trù phú, chúng tôi bắt đầu an cư và lạc nghiệp. Lương thực dồi dào và ổn định.  Chúng tôi bắt đầu xây dựng các khu dân cư, đánh dấu khởi đầu của các xã hội phi-du mục, nơi mà nhiều người trong số chúng tôi đang sống bây giờ.
Rồi 11,000 năm trôi qua. Và rồi, vùng đất màu mỡ đầy chiến tranh, suy thoái môi trường, và phải chuyển chỗ ở. Không chỉ vậy, người dân khắp thế giới đang rời bỏ quê nhà, tổng số 79.5 triệu người buộc phải chuyển chỗ vào cuối năm 2019. Từ trước đến nay, những người tị nạn thường vì xung đột bạo lực hoặc khủng bố. Nhưng trong những năm gần đây, một trong những lý do khiến nhiều người rời bỏ quê nhà là biến đổi khí hậu. Các nhà khoa học cũng đang nghiên cứu tác động của sự cố khí hậu đến việc chuyển chỗ ở của con người. Câu hỏi về môi trường này đang là vấn đề nổi cộm, nên một cụm từ mới ra đời – ‘những người tị nạn vì khí hậu’.
Ngư dân ở Burkina Faso vứt bỏ thuyền ở hồ khô cạn trong suốt mùa khô, gần Ouagadougou. Ảnh chụp bởi Yoda Adaman

Những người tị nạn vì khí hậu là ai?

Vì không có định nghĩa pháp lý, cụm từ ‘những người tị nạn vì khí hậu’ chỉ vừa được tạo ra gần đây. Cụm từ này mô tả: những người rời bỏ quê nhà vì các biến đổi trong môi trường. Cụm từ mô tả: bất kỳ ai gồm những người mà nhà cửa bị biển nuốt chửng sau một cơn bão và/hoặc nhà bị thiêu đốt vì cháy rừng đến những người di cư đến những vùng khác vì biến đổi khí hậu phát khởi từ từ đã phá hủy sinh kế của họ.
Cháy Delta ở California, Wikipedia
Cháy Delta ở California, Wikipedia

“Đôi lúc tôi thiết nghĩ, không biết chết đi có nhanh không? Các con của tôi có phải chịu đựng không? Chúng có bị chết ngạt vì khói hoặc vì lửa không?”

-Michelle Teixeira, California
Ở cấp quốc tế, không có sự đồng nhất trong định nghĩa về cụm từ mới này.  Một số người cho rằng: những người buộc phải chuyển chỗ ở vì các sự kiện khí hậu không phù hợp với định nghĩa pháp lý về ‘những người tị nạn’. Họ cho rằng vì không có liên quan đến ‘khủng bố’. Những người bị chuyển chỗ ở vì sự cố khí hậu thường di cư nội địa (IDPs) và không phải là những người tị nạn.  Một số khác lại cho rằng, khó phân định rõ vai trò của biến đối khí hậu đối với sự chuyển chỗ ở, vì có nhiều yếu tố cộng hưởng.
Những người khác nhấn mạnh việc sử dụng từ ‘những người tị nạn’ nhằm nêu bật tình huống khẩn cấp. Đồng thời, truyền đi thông điệp đòi công lý. Vì tính khẩn cấp, trách nhiệm chính trị và công lý, tôi sẽ dùng cụm ‘những người tị nạn vì khí hậu’ trong bài báo này để mô tả những người bị chuyển chỗ ở vì ảnh hưởng nặng nề bởi sự cố khí hậu.
Những người Bangladeshi tị nạn vì khí hậu
Những người Bangladeshi tị nạn vì khí hậu, Ảnh chụp bởi Sabbir

Giữa trắng và đen: mối quan hệ của các sự kiện

Những người tị nạn vì khí hậu khắp thế giới có điểm chung là sự cố khí hậu làm họ không thể sống tiếp tại nơi họ đang sống, buộc họ phải ra đi. Tuy nhiên, không phải tất cả các tác động của sự cố khí hậu đều nhanh chóng hoặc dễ dàng thấy được. Thường khó tháo rời sự phức tạp của nhiều yếu tố dấn đến việc chuyển chỗ ở. Nhìn sâu hơn, chúng ta có thể thấy được sự cố khí hậu có thể tác động thúc đẩy xung đột và chiến tranh.  Nhưng điều này thường bị lu mờ vì các tựa đề  thu hút hơn như bạo lực khu vực, quốc gia hoặc dân tộc. Tương tự, sự liên kết giữa sự cố khí hậu, nạn đói, và bất ổn tài chính thường không được trình bày rõ.  Các yếu tố chồng nhau gây ra sự chuyển chỗ ở vẫn mờ ảo bởi các yếu tố cạnh tranh.
Ví dụ: Somalia thường được xem là ‘đất nước thất bại’ – đầy rẫy nạn đói và quân đội.  Người ta có đề cập đến hạn hán, nhưng thường không đi sâu vào các tác động, ngoại trừ sự nghèo và/hoặc phụ thuộc cứu trợ. Sự cố khí hậu đang tàn phá Somalia, mặc dù đây là nơi thải ít khí carbon nhất thế giới. Trong Báo cáo cho Dự án GroundTruth, Laura Heaton chia sẻ với chúng tôi về việc hạn hán có thể tác động đến bạo lực như thế nào và hai yếu tố này buộc Khalid-một chàng trai trẻ Somali, rời bỏ quê nhà ra sao – anh ấy là người tị nạn vì khí hậu.
Bản đồ Somalia, cho thấy lượng mưa giảm và sự chuyển chỗ ở trên khắp Somalia, Wikipedia
Khalid đã từng thu hoạch nhiều mùa xoài thành công, nhưng những năm gần đây, mùa vụ thất bại.  Thu nhập giảm và anh sống chật vật. Al Shabab, nhóm quân sự, bóc lột những người yếu thế vì đói và mất thu nhập.  Họ áp ‘thuế’ lên mùa vụ của Khalid, lấy một phần ba. Khalid biết: nếu tham gia nhóm, anh sẽ đủ ăn và được giảm ‘thuế’, nên anh vào nhóm.  Al Shabab còn lợi dụng sự nghèo ở Somalia bằng cách cấm các tổ chức viện trợ quốc tế – để duy trì sự nghèo và người dân phải phụ thuộc vào nhóm quân sự. Sau hai năm tham gia nhóm, Khalid bỏ nhiệm vụ và đi bộ tới Kenya. Tại thời điểm phỏng vấn, anh đang sống ở trại tị nạn tại đó.
Hạn hán ở Somalia gây ra cuộc sống nghèo khó cho Khalid, anh không còn nhiều lựa chọn. Dù không muốn, anh vẫn tham gia nhóm quân sự để tồn tại.  Anh tống tiền những người khác – trong khi anh là một trong số họ trước đây, và tham gia các hoạt động đàn áp khác – nhằm duy trì sự nghèo và bạo lực. Anh tham gia Al Shabab không phải vì lí tưởng, mà vì đói.  Tóm lại, những yếu tố này buộc Khalid rời Somalia và đến tị nạn tại Kenya.
Sự kết hợp của các sự kiện và trải nghiệm làm chúng ta khó nhận biết đâu là tác động của biến đổi khí hậu.  Chúng ta thường chỉ nghĩ về những người tị nạn là kết quả một một sự cố rõ ràng – nổ bom ở một ngôi làng nào đó, khủng bố, động đất.  Điều đó làm hạn hẹp quan điểm của chúng ta, phớt lờ các rủi ro đóng vai trò chính, sự cố khí hậu khởi phát từ từ đang gây ra- hoặc đang gia tăng – các mối đe dọa khác.  Sự lẫn lộn giữa các mối đe dọa này cuối cùng buộc người dân phải chuyển chỗ ở, biến họ thành những người tị nạn vì khí hậu.

Những người tị nạn vì khí hậu khắp nơi trên thế giới

Các sự cố khí hậu đang làm gia tăng những người tị nạn khắp thế giới. Dưới đây là ba ví dụ về sự chuyển chỗ ở vì biến đổi khí hậu.  Trước tiên, ở Somalia, như Laura Heaton cảnh báo, ” Somalia – một trong những nơi bị ảnh hưởng nặng nề nhất trên hành tinh này do biến đổi khí hậu, Somalia như lời cảnh báo cuối cùng dành cho chúng ta.”

Somalia

Ở đâu

Tọa lạc ở Đông Phi, người dân khắp Somalia bị chuyển chỗ ở.

Chuyện gì

Hạn hán tái diễn và các ảnh hưởng khác của các sự cố khí hậu ở Somalia gia tăng sự nghèo, đói và sự chuyển chỗ.  Người dân rời quê đến thủ đô, Mogadishu hoặc vượt biên sang các nước láng giềng. Các nhóm vũ trang lợi dụng sự nghèo và sự tuyệt vọng do sự cố khí hậu để tuyển thành viên, tiến hành bạo lực nhiều hơn ở các địa phương, và gây ra nhiều sự chuyển chỗ ở hơn.

Họ kể rằng

“Cảnh ngộ tệ nhất là hạn hán, dù gì thì có đồ ăn, bạn có thể chịu đựng giam cầm hoặc bị phạt […nh]ưng đối mặt với đói khát tệ hơn bất ổn.”

-Mohamed Abukar, nông dân Somali

“Nhiều người trẻ mất việc vì sa mạc hóa, nạn phá rừng… Tất nhiên, điều đó không phải là nguyên nhân hợp lý duy nhất, mà là một trong những nguyên nhân chính của cực đoan hóa, và các liên kết giữa bạo lực và sự suy thoái môi trường.”

-Buri Hamza, Cựu Bộ trưởng Bang Môi trường dành cho Somalia
NB: Một tháng sau phỏng vấn này, ông Buri Hamza bị giết tại một khách sạn, trong cuộc tấn công do Al Shabab gây ra.

“Tôi tin chắc, chúng ta sẽ biến mất khỏi trái đất.  Người Somalis sẽ biến khỏi Somalia […v]à bạn biết gì không? Biến mất không chỉ vì hạn hán, mà biến mất vì hạn hán sẽ mang đến chiến tranh, vì chúng ta sẽ chiến đấu như những con gà giành nhau những mảnh vụn. Chúng ta sẽ ăn thịt lẫn nhau để sống, vì môi trường không còn gì để cho chúng ta nữa.”

– Fatima Jibrell, nhà hoạt động vì môi trường
https://thegroundtruthproject.org/somalia-conflict-climate-change/

Bangladesh

Ở đâu

Tọa lạc ở Nam Á, giáp biên giới Đông Ấn Độ, và ở bờ Vịnh Bengal, đa số người Bangladeshis từ các khu vực nông thôn ven biển đều trở thành những người tị nạn vì khí hậu.

Chuyện gì

Sự cố khí hậu đang làm gia tăng lụt lội và xói mòn ven biển. Các cơn bão tiếp đến sẽ mạnh hơn và thảm họa mỗi lúc một nặng nề hơn và càng khó khăn hơn để tái xây dựng. Bangladesh mất một vùng diện tích tương đương Manhattan mỗi năm, và dự kiến có khoảng 13.3 triệu người tị nạn vì khí hậu vào năm 2050. Người dân đang mất sinh kế, nhà cửa và đều chuyển đến thủ đô hoặc nơi nào đó.

Họ kể rằng

“Biến đổi khí hậu tàn phá tất cả mọi thứ; đồng loại của chúng ta đang sống ở thị trấn và thành phố khác, như những người tị nạn.  Tất cả những gì tôi muốn là được già đi cùng con cái tôi và con cái họ.  Nhưng bây giờ chúng đi rồi và tôi không nghĩ là chúng sẽ trở lại.”

– Shamisur Gazi, 83 tuổi, Chakbara, Bangladesh

“Chúa mới biết ngôi làng này sẽ tồn tại bao lâu. Nếu tình hình xấu hơn, tôi sẽ đi phải di chuyển đến đất liền. Chúng tôi biết sự kết thúc đang đến.”

– Jakir Hossain, ngư dân Bangladeshi

“Vùng đất này từng cách biển 1km… Chúng tôi mất các nhà thờ hồi giáo, trường học, cửa tiệm và các nông trại. Chúng tôi bây giờ sợ biển rồi.  Biển ngày càng đến gần nhà.  Khi ngủ, chúng tôi cũng sợ.  Mỗi năm thủy triều dâng cao hơn và tiến vào sâu hơn.  Năm tới, có thể làng này không còn nữa.”

– Mohamed Rashed, Qumira Char, Bangladesh
http://climatemigration.org.uk/migration-stories-from-the-ganges-brahmaputra-delta-2/

Vương Quốc Anh

Ở đâu

Thị trấn ven biển của Fairbourne, phía Bắc Xứ Wales.

Chuyện gì

Mực nước biển dâng đe dọa sự sống của thị trấn này trong vòng 30 năm nữa. Vào năm 2013,  hội đồng thị trấn đã quyết định ngừng phòng thủ và giao phó cho biển cả. Tái định cư sẽ bắt đầu vào năm 2045 hoặc có thể sớm hơn. Dân cư không biết liệu họ có được đền bù tài chính không, khi mà thị trấn bị ‘ngừng hoạt động’. Đây không phải là thị trấn duy nhất ở Vương Quốc Anh bị đe dọa bởi mực nước biển đang dâng lên.

Họ kể rằng

  “Đây là tiếng chuông báo động cho đất nước. Điều này sẽ xảy ra ở những nơi khác.”

– Bev Wilkins, 67 tuổi, Hưu trí

“Những người muốn bán nhà, phải chấp nhận mức giá quá rẻ. Tôi không thể làm vậy. Tôi sẽ đi đâu? Tôi không có đủ tiền để mua nhà khác […]sao mà chính quyền có thể ngồi đó và đẩy vấn đề xa hơn mà không có giải pháp, không khác gì niềm tin của những người ăn xin.”

– Mike Thrussell, Nhà báo

“Chúng tôi còn lựa chọn nào nữa đâu. Chúng tôi chỉ là những con tốt thôi.”

– Julia Walker, 32 tuổi, Mẹ của bốn đứa con
https://www.theguardian.com/environment/2019/may/18/this-is-a-wake-up-call-the-villagers-who-could-be-britains-first-climate-refugees
Con đường dẫn đến biển bị phá hỏng, vẫn để vậy không sữa chữa, ở Fairbourne, Wales, Ảnh chụp bởi Julia Wilson

Công lý cho Những người tị nạn vì khí hậu, 2020 – 2050

Khi các cơ quan quốc tế sa lầy trong các hiệp ước và ngữ nghĩa, sự cố khí hậu đang ép người dân khắp thế giới rời bỏ quê nhà. Nó ảnh hưởng đến tất cả mọi người, bất kể thu nhập.  Và chúng ta biết rằng đây là bộ phận dễ bị tổn thưởng nhất của xã hội những người bị ảnh hưởng nặng nề nhất và có ít nguồn lực nhất. Khí hậu đang thay đổi nhanh, và người dân mất nhà, và  sẽ tiếp tục chuyển chỗ – dù hợp pháp hay không.
“Chào đón những người tị nạn”
Ảnh chụp bởi Ethan Doyle White, Wikipedia
Những người tị nạn vì khí hậu đã mất nhà. Và họ thường mất thu nhập, sự ổn định, cộng đồng, an toàn cuộc sống và giấc mơ tương lai. Họ mất tất cả mọi thứ vì một thứ mà có thể ngăn cản được. Chúng ta phải tiếp tục kiến nghị các chính phủ bảo vệ người dân khỏi tổn hại.
Chúng ta phải tiếp tục nhắc họ thực hiện trách nhiệm đối với sự cố khí hậu đang tiếp diễn. Chúng ta phải tiếp tục yêu cầu các chính phủ đối xử với những người tị nạn như những con người, chứ không phải là ‘những vấn đề’ giải quyết cho xong. Các biện pháp phản ứng về ‘thích ứng’ là chưa đủ.  Chủ động ngăn ngừa sự cố khí hậu tiếp theo phải là trọng tâm trong các hành động của chính phủ và phải ngay và luôn. Vì hiện tại hàng triệu người trên thế giới đang tìm kiếm nơi ở tại những vùng đất mới.
Chúng ta sẽ cùng nhau chào đón những người tị nạn đến với cộng đồng mới, hỗ trợ họđoàn kết với họ. Vai trò của chúng ta là vòng quay của xúc xắc số phận, và chúng ta sẽ đối xử tử tế với nhau và đòi công lý cho nhau,  hãy làm điều chúng ta mong nhận được khi vai trò hoán đổi. Như Lauren Markham chia sẻ, ‘Người dân không muốn bị hãm hiếp khi đi trên đường đến phương bắc, hoặc chết ở sa mạc, hoặc bị chia cắt khỏi con cái bởi tuần tra biên giới, và không có đủ chăm sóc y tế, không biết khi nào và chuyện gì sẽ xảy ra với họ.  Ai sẽ lao vào mạo hiểm như vậy, nếu mọi chuyện ổn ở quê nhà?”
“Hãy dũng cảm”
Ảnh chụp bởi Alisdare Hickson
Nhiều người nghĩ rằng: 2050 là sẽ thời điểm quan trọng, mang tính báo động vì khí hậu. Trên thực tế, những dự đoán về sự cố khí hậu 2050 có thể chuyển chỗ ở 1.2 tỉ người. Nhưng đây không phải là ‘chuyện đã rồi’ – chúng ta có thể điều chỉnh và tác động đến chương trình hành động của chính phủ trong 30 năm tới. Chúng ta cần tận dụng thời gian để hành động, nỗ lực phòng ngừa các hậu quả tồi tệ nhất và tạo cơ hội tốt hơn để người dân có cuộc sống an toàn tại quê nhà. Câu hỏi cho bạn – bạn có hành động ngay và luôn không?
Dịch từ nguồn tiếng Anh: https://rebellion.global/blog/2021/02/10/climate-refugees-justice/ 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *